لورکا شاعر خون اسپانیا، زخمی که هنوز خونچکان است!
فدریکو گارسیا لورکا مشهورترین شاعرِ اسپانیاست، و این شهرت فراهمآمدهی نه تنها شعر، که زندگی او نیز هست که خود پرشورترین شعرها بود. کوتاه و سرشار.
برادرش نوشته است « فدریکو در زندگی و در نوشتههایش تنها آنگاه بهراستی زنده بود که میخندید یا میگریست. او در لحظههای بسیار خوش یا ناخوش، زندگی راستینش را نشان میداد. »
٭
سال 1899 در « فونتهوا کروس »، غرناطه، به دنیا آمد. پدر و مادرش درسخوانده و خردهمالک بودند. تا چهارسالگی رنجور و بیمار بود و به بازی رغبتی نشان نمیداد اما گوش به قصهها و شعرهای خدمتکاران و کولیها میسپرد و بزرگتر که میشد با نمایش خیمهشببازی، دیگران را به گرد خویش میخواند.
سالها به دارالعلم غرناطه رفت و گرچه رشتههایی را به پایان نرساند و به اصطلاح به « جایی نرسید » ـ اما فرهنگ و ادب اسپانیا را بسیار آموخت. کتابهای غیردرسی خواند و رغبتی به دوستان همیشگی خویش ـ کولیها ـ نشان داد. از زندگی شهری نفور بود. نخستین کتاب چاپشدهاش به نثر برداشتها و نظرگاهها ( 1921 ) حاصل اقامت در اینجا و گشتوگذارهای جمعی به همراهی راهنمایان است. لورکا از اینپس از غرناطه به دارالعلم مادرید رفت و گرچه دورهی آنجا نیز به پایان نرساند در عوض با بسیاری از نویسندگان و شاعران زمان آشنایی یافت. مانوئل دو فایا، موسیقدان ـ و: خیمهنز و آنتونیو ماچادو از این جملهاند...
دو فایا او را به جمعآوری ترانهها و آهنگهای کولیها کشاند. او در این محیط با روشنفکران اسپانیا، چون خوزه اورتگاای گاست و نیز با نویسندگان سرزمینهای دیگر، آراگون، کینز، ولز که برای سخنرانی یا گشتوگذار در آنجاها پیدا میشدند آشنا میشد و اغلب و همراه آنها بود یا آنها در کنار او بودند.
نخستین کتاب شعرش دفتر شعرها در سال 1921 منتشر شد که کاری چندان تازه نبود. اما کتاب بعدیاش سرودها ( 1927 ) حتا پیش از انتشار تأثیر خود را در شعر شاعران عرفان آشکار کرده بود. این کتاب شعر تکاندندهی لورکا بود. آنجا که از برگ و شوربختی و چیرگی ظلم سخن میگوید و ماه و گاو و کولی ناظر و بازیگر این دنیا.
کتاب دیگرش سرودنامهی کولی ( 1928 ) یکسره بیزاری از آنهاییست که طبیعت را به دام میکشند. شعری از این کتاب یادنامهی کودکیست که خودکشی میکند. « شاید که نتوانسته بود هندسه را فراگیرد. » به هندسه و هر دشمن دیگر تخیل، و پیامی بود به عمال حکومت با « روحهای کوچک چرمی »شان.
در 1929 به نیویورک آمد. « شهر معماری فوق بشری، ریتم سرگیجهآور، هندسه و ملال ». شهرهای زمان اقامت او در امریکا، سالها بعد با نام « شاعر در نیویورک » منتشر شد. لورکا وحشت از امریکا را با بیانی سوررئالیستوار و با ایثار مهری سرشار به سیاهان بیان کرده است.
در بازگشت به اسپانیا ( 1930 ) لورکا سهم بیشتری از زندگیاش را وقف تئاتر کرد. عروسی خون، یرما ( این دو نمایشنامه را احمد شاملو به فارسی ترجمه کرده است ) [ و ] خانهی برنارد آلباحاصل این ایام از زندگی اوست.
لورکا در این سالها کمتر شعر تنها سرود. مهمترین شعر پیش از مرگ او « مرثیه برای اینازیو سانشز مییاس » دوست گاوبازش، نام دارد که زیباترین شعر معاصر اسپانیاست. شعری است در چهار بخش و با چهار وزن و سرانجام اعلام پیروزی مرگ:
گاو نر بهتنهایی شادت میکند
و این شعر را که در رثاء دوستاش ساخته است بهراستی نمایشگر و شایستهی زندگی خود اوست.
در ژ.ئیهی 19369 در نخستین روزهای جنگ داخلی اسپانیا، فاشیسهای اسپانیا تیربارانش و آنگاه او را در خندقی ناشناس به خاک سپردند.
لورکا سالها پیش در خطابهیی گفته بود: « اسپانیا سرزمین مرگ بوده است. ملت من پیوسته آماجگاه مرگ است. در اینجا هرآنکس که میمیرد، زندهتر از هنگامهییست که روزگار میگذراند.
دیدهام که مرا کشتهاند،
کافهها را، کلیساها را، گورستانها را کاویدهاند،
گنجهها، قفسهها را گشودند،
به اسکلتها دستبرد زدند و دندانهای طلا را ربودند
با این همه مرا نیافتند،
بر من دست یافتند؟
نه، هرگز.
مرثیه در مرگ ایگناسیو سانچز مخیاس
Ignacio Sanchez Mejias
گاوباز اسپانیولی
اثر: فدریکو گارسیا لورکا
1
زخم و مرگ
در ساعت پنج عصر.
درست ساعت پنج عصر بود.
پسری پارچهی سفید را آورد
در ساعت پنج عصر
سبدی آهک، از پیش آماده
در ساعت پنج عصر
باقی همه مرگ بود و تنها مرگ
در ساعت پنج عصر
باد با خود برد تکههای پنبه را هر سوی
در ساعت پنج عصر
و زنگار، بذرِ نیکل و بذرِ بلور افشاند
در ساعت پنج عصر .
اینک ستیزِ یوز و کبوتر
در ساعت پنج عصر .
رانی با شاخی مصیبتبار
در ساعت پنج عصر .
ناقوسهای دود و زرنیخ
در ساعت پنج عصر .
کرنای سوگ و نوحه را آغاز کردند
در ساعت پنج عصر .
در هر کنار کوچه، دستههای خاموشی
در ساعت پنج عصر .
و گاو نر، تنها دلِ برپای مانده
در ساعت پنج عصر .
چون برف خوی کرد و عرق بر تن نشستش
در ساعت پنج عصر .
چون یُد فروپوشید یکسر سطح میدان را
در ساعت پنج عصر .
مرگ در زخمهای گرم بیضه کرد
در ساعت پنج عصر .
بیهیچ بیش و کم در ساعت پنج عصر.
تابوت چرخداری در حُکمِ بسترش
در ساعت پنج عصر .
نِیها و استخوانها در گوشش مینوازند
در ساعت پنج عصر .
تازه گاوِ نر به سویش نعره برمیداشت
در ساعت پنج عصر .
که اتاق از احتضار مرگ چون رنگینکمانی بود
در ساعت پنج عصر .
قانقرایا میرسید از دور
در ساعت پنج عصر .
بوقِ زنبق در کشالهی سبزِ ران
در ساعت پنج عصر .
زخمها میسوخت چون خورشید
در ساعت پنج عصر .
و در هم خُرد کرد انبوهیِ مردم دریچهها و درها را
در ساعت پنج عصر .
در ساعت پنج عصر .
آی، چه موحش پنج عصری بود !
ساعت پنج بود بر تمامی ساعتها !
ساعت پنج بود در تاریکی شامگاه !
2
خون منتشر
نمیخواهم ببینمش !
بگو به ماه بیاید
چراکه نمیخواهم
خونِ ایگناسیو را بر ماسهها ببینم.
نمیخواهم ببینمش !
ماهِ چارتاق
نریانِ ابرهای رام
و میدانِ خاکی خیال
با بیدبُنانِ حاشیهاش.
نمیخواهم ببینمش !
خاطرم در آتش است.
یاسمنها را فراخوانید
با سپیدی کوچکشان !
نمیخواهم ببینمش !
ماده گاوِ جهان پیر
به زبان غمینش
لیسه بر پوزهیی میکشید
آلودهی خونی منتشر بر خاک،
و نره گاوانِ «گیساندو »
نیمی مرگ و نیمی سنگ
ماغ کشیدند آنسان که دو قرن
خسته از پای کشیدن بر خاک.
نه.
نمیخواهم ببینمش !
پله پله بَر میشد ایگناسیو
همهی مرگش بر دوش.
سپیدهدمان را میجست
و سپیدهدمان نبود.
چهرهی واقعی خود را میجست
و مجازش یکسر سرگردان کرد.
جسم زیباییِ خود را میجست
رگِ بگشودهی خود را یافت.
نه ! مگویید، مگویید
به تماشایش بنشینم.
من ندارم دلِ فوارهی جوشانی را دیدن
که کنون اندک اندک
مینشیند از پای
و تواناییِ پروازش
اندک اندک
میگریزد از تن.
فورانی که چراغان کردهست از خون
صُفّههای زیرین را در میدان
و فروریخته است آنگاه
روی مخملها و چرم گروهی هیجان دوست.
چه کسی برمیدارد فریاد
که فرود ارم سر ؟
ـ نه ! مگویید، مگویید
به تماشایش بنشینم.
آن زمان کاین سان دید
شاخها را نزدیک
پلکها بر هم نفشرد.
مادران خوف
اما
سر برآوردند
وز دلِ جمع برآمد
به نواهای نهان این آهنگ
سوی ورزوهای لاهوت
پاسدارانِ مهی بیرنگ:
در شهر سهویل
شهزادهیی نبود
که به همسنگیش کند تدبیر،
نه دلی همچنو حقیقتجوی
نه چو شمشیر او یکی شمشیر.
زورِ بازوی حیرتآورِ او
شطّ غرندهیی ز شیران بود
و به مانند پیکری از سنگ
نقش تدبیر او نمایان بود.
نغمهیی اَندُلسی
میآراست
هالهیی زرین بر گِرد سرش.
خندهاش سُنبل رومی بود
و نمک بود
و فراست بود.
ورزابازی بزرگ در میدان
کوهنشینی بیبدیل در کوهستان.
چه خوشخوی با سنبلهها
چه سخت با مهمیز !
چه مهربان با ژاله
چه چشمگیر در هفتهبازارها،
و با نیزهی نهاییِ ظلمت چه رُعبانگیز !
اینک اما اوست
خفتهی خوابی نه بیداریش در دنبال
و خزهها و گیاهِ هرز
غنچهی جمجمهاش را
به سرانگشتانِ اطمینان
میشکوفانند.
و ترانهسازِ خونش باز میآید
میسُراید سرخوش از تالابها و از چمنزاران
میغلتد به طول شاخها لرزان
در میان میغ بر خود میتپد بیجان
از هزاران ضربت پاعای ورزوها به خود پیچان
چون زبانی تیره و طولانی و غمناک ـ
تا کنار رودبارانِ ستارهها
باتلاق احتضاری در وجود آید.
آه، دیوارِ سفید اسپانیا !
آه، ورزای سیاهِ رنج !
آه، خونِ سختِ ایگانسیو !
آه، بلبلهای رگهایش !
نه.
نمیخواهم ببینمش !
نیست،
نه جامی
کهش نگهدارد
نه پرستویی
کهش بنوشد،
یخچهی نوری
که بکاهد التهابش را.
نه سرودی خوش و خرمنی از گل.
نیست
نه بلوری
کهش به سیمِ خام درپوشد.
نه !
نمیخواهم ببینمش !
3
این تختهبندِ تن
پیشانیِ سختیست سنگ که رؤیاها در آن مینالند
بیآب مواج و بی سروِ یخزده.
گُردهییست سنگ، تا بار زمان را بکشد
و درختان اشکش را و نوارها و ستارههایش را.
بارانهای تیرهیی را دیدهام من دوان از پی موجها
که بازوان بلند بیختهی خویش برافراشته بودند
تا به سنگپارهی پرتابیشان نرانند.
سنگپارهیی که اندامهایشان را در هم میشکند بیآنکه به خونشان آغشته کند.
چراکه سنگ، دانهها و ابرها را گرد میآورد
استخوانبندی چکاوکها را و گُرگانِ سایهروشن را.
اما نه صدا برمیآورد، نه بلور و نه آتش،
اگر میدان نباشد. میدان و، تنها، میدانهای بیحصار.
و اینک ایگناسیوی مبارکزاد است بر سرِ سنگ.
همین و بس ! ـ چه پیش آمده است ؟ به چهرهاش بنگرید:
مرگ به گوگردِ پریدهرنگش فروپوشیده
رخسارِ مردگاوی مغموم بدو داده است.
کار از کار گذشته است ! باران به دهانش میبارد،
هوا چون دیوانهیی سینهاش را گود وانهاده
و عشق، غرقهی اشکهای برف،
خود را بر قلهی گاوچر گرم میکند.
چه میگویند ؟ ـ سکوتی بویناک برآسوده است.
ماییم و، در برابر ما از خویش میرود این تختهبند تن
که طرح آشکارِ بلبلان را داشت؛
و میبینیمش که از حفرههایی بیانتها پوشیده میشود.
چه کسی کفن را مچاله میکند ؟ آنچه میگویند راست نیست.
اینجا نه کسی میخواند نه کسی به کُنجی میگرید
نه مهمیزی زده میشود نه ماری وحشتزده میگریزد.
اینجا دیگر خواستار چیزی نیستم جز چشمانی به فراخی گشوده
برای تماشای این تختهبند تن که امکان آرامیدنش نیست.
اینجا خواهانِ دیدار مردانی هستم که آوازی سخت دارند.
مردانی که هَیون را رام میکنند و بر رودخانهها ظفر مییابند.
مردانی که استخوانهاشان به صدا درمیآید
و با دهان پُر از خورشید و چخماق میخوانند.
خواستارِ دیدار آنانم من، اینجا رو در روی سنگ،
در برابر این پیکری که عنان گسسته است.
میخواهم تا به من نشان دهند راه رهایی کجاست
این ناخدا را که به مرگ پیوسته است.
میخواهم مرا گریهیی آموزند، چنان چون رودی
با مهی لطیف و آبکنارانی ژرف
تا پیکر ایگناسیو را با خود ببرد و از نظر پنهان شود
بی آنکه نفسِ مضاعف ورزوان را بازشنود.
تا از نظر پنهان شود در میدانچهی مدوّر ماه
که با همه خُردی
جانور محزون بیحرکتی باز مینماید.
تا از نظر پنهان شود در شبِ محروم از سرودِ ماهیها
و در خارزارانِ سپیدِ دودِ منجمد.
نمیخواهم چهرهاش را به دستمالی فروپوشند
تا به مرگی که در اوست خو کند.
برو، ایگناسیو ! به هیابانگ شورانگیز حسرت مخور !
بخسب ! پرواز کن ! بیارام ! ـ دریا نیز میمیرد.
4
غایب از نظر
نه گاو نرت باز میشناسد نه انجیربُن
نه اسبان نه مورچهگان خانهات.
نه کودک بازت میشناسد نه شب
چراکه تو دیگر مُردهای.
نه صُلب سنگ بازت میشناسد
نه اطلس سیاهی که در آن تجزیه میشوی.
حتا خاطرهی خاموش تو نیز دیگر بازت نمیشناسد
چراکه تو دیگر مُردهای.
چراکه تو دیگر مُردهای
همچون تمامی مردهگان زمین.
همچون همه آن مردهگان که فراموش میشوند
زیر پشتهیی از آتشزنههای خاموش.
هیچکس بازت نمیشناسد، نه. اما من تو را میسرایم
برای بعدها میسرایم چهرهی تو را لطف تو را
کمالِ پختهگیِ معرفتت را
اشتهای تو را به مرگ و طعمِ دهان مرگ را
و اندوهی را که در ژرفای شادخوییِ تو بود.
زادنش به دیر خواهد انجامید ـ خود اگر زاده تواند شد ـ
آندلسی مردی چنین صافی، چنین سرشار از حوادث.
نجابتت را خواهم سرود با کلماتی که میمویند
و نسیمی اندوهگن را که به زیتونزاران میگذرد به خاطر میآورم.